23 grudnia to kolejna rocznica śmierci Jana Nepomucena Potockiego, autora m.in. „Rękopisu znalezionego w Saragossie” oraz jednego z najwybitniejszych umysłów oświecenia i preromantyzmu.
Hrabia popełnił tego dnia samobójstwo w Uładówce na Podolu, strzelając sobie w głowę z pistoletu. To był przeddzień wigilii Bożego Narodzenia w 1815 r.
Z tym wiąże się pewien mit. Przez dziesięciolecia nawet literaturoznawcy pisali, że to była srebrna kula od cukiernicy, którą krajczyc (Jan był synem krajczego koronnego) od pewnego czasu pieczołowicie polerował.
Jednak tej srebrnej kuli po prostu nie było (choć o niej wspomniałem kiedyś w wierszu „Potocki”). Bo kula od wieczka cukiernicy, którą Jan strzelił sobie w głowę, była ołowiana, co potwierdził ksiądz Stanisław Chołoniewski młodszy przyjaciel Potockiego.
W tekście „Proroctwo Józefa de Maistre’a w Petersburgu przesłane Janowi Potockiemu w roku 1810 sprawdzone w Uładówce roku Pańskiego 1841*” Chołoniewski pisze:
Okropny był to próg do przestąpienia. (…) Leżał Jan Potocki w szlafroku, odwrócony niby twarzą do muru. Położenie jego ciała było tak spokojne, jakby człowieka głęboko uśpionego – żadnego nie było widać konwulsyjnego rzutu członków. Ręce miał przed sobą niby od niechcenia rozwarte, obok nich złowróżbny pistolet na pościeli, w części rozerwany. (…) Całe wysadzone zostało w miazgi potężnym strzałem i tylko tylni czerep głowy z mózgiem drgającym, jakby naczynie jakie garncarskie strzaskane, ukazał się przed oczy. Po ścianie, po posadzce, wszędzie wkoło nas było pełni mózgu. W mózgu Potockiego jednemu z nas noga się pośliznęła. Abominatio desolationis!!! (…) Później nieco dostrzeżono, iż on pistolet jakiś znalazłszy, nabił nie kulą (bo jej nie miał), ale gałką ołowianą od pokrywki jakiejś puszki, którą widać było, iż w miarę, jak go melancholia opadała, dość mozolnie nożem odżynał, czego też w jednym dniu dokazać nie mógł.
Trudno zatem o bardziej wiarygodne świadectwo.
*S. Chołoniewski „Filozofia antysalonu. Wybór pism”, Warszawa 2015.